2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда ҚҚС-тың базалық мөлшерлемесі 12%-дан 16%-ға өсті, ал ҚҚС бойынша міндетті тіркелу шегі 10 000 АЕК-ті құрайды — АЕК мөлшері 4 325 теңге болғанда бұл 43,25 млн теңге (жаңа Салық кодексі, 2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII ҚРЗ). Тауарды сақтайтын және қайта сататын кез келген бизнес үшін бұл мәселенің бағасын өзгертеді: қорлардың әрбір бірлігі енді ақшалай қымбатырақ әрі қателікке сезімтал. Демек, қойма есебі «қоймашының дәптерінен» біржола қаржылық контурға айналады, оның дәлдігіне салықтар да, пайда да тәуелді.
West Star Ltd-де біз бірнеше жыл бойы қазақстандық компаниялар үшін қойма есебі жүйелерін енгізіп, баптап, интеграциялап келеміз — шағын көтерме қоймалардан бастап ондаған нүктесі бар бөлшек сауда желілеріне дейін. Осы уақыт ішінде қарапайым қорытынды жинақталды: мәселе ешқашан дерлік бағдарламада емес, қалдықтар есебі, тауар қозғалысы және ЭШФ АЖ-дағы есептілік үш түрлі жерде өмір сүріп, бір-бірімен сәйкес келмейтінінде. Бұл мақала — 2026 жылғы шынайы жағдайда қойма есебі қалай құрылғаны және онда нені автоматтандырудың мәні бар, нені жоқ екені туралы.
Қойма есебі — тауарлық-материалдық құндылықтармен (ТМҚ) болатын барлық нәрсені тіркеу: кіріс, шығыс, қоймалар арасындағы орын ауыстыру, түгендеу, есептен шығару. Номенклатура ондаған позициямен өлшенгенде, мұны Excel кестесі де көтереді. Мәселелер позициялар мыңдаған, қоймалар бірнешеу болып, сауда бір мезгілде бөлшек сауда, сайт және маркетплейстер арқылы жүргенде басталады.
Типтік көрініс: кестедегі қалдық тауардың бар екенін көрсетеді, ал сөреде ол жоқ — бұл сұрыптың шатасуы және «ілініп қалған» қалдықтар. Немесе керісінше: тауар физикалық түрде жатыр, бірақ жүйеде есептен шығарылған, ал бухгалтер өзіндік құнды қате есептейді. Әрбір осындай алшақтық — не жіберіп алынған сауда, не бұрмаланған салық базасы. ҚҚС 16% болғанда қорларды бағалаудағы қателік бұрынғы 12%-ға қарағанда қалтаға айқынырақ соққы береді.
Бұған көпарналылықты қосыңыз. Бүгін бір тауар бөлшек сауда нүктесі, сайт, Kaspi арқылы және, мүмкін, көтерме түрде сатылады — және әр арна нақты уақыттағы өзекті қалдықты білгісі келеді. Күніне бір рет қолмен жаңартылатын кесте физикалық тұрғыдан бірден төрт арна үшін ақиқат көзі бола алмайды: менеджер таңғы сатылымдарды енгізіп жатқанда, маркетплейс қоймада жоқ тауарға тапсырыс қабылдап қойған. Осылайша бас тартулар, алаңдардың айыппұлдары және наразы клиенттер пайда болады — есептілікте көрінбейтін, бірақ маржаны тікелей қысқартатын шығындар.
Қолмен есеп жүргізу тағы бір себеп бойынша нашар масштабталады: ол із қалдырмайды. Қалдықты кім, қашан және қандай негізде өзгерткені белгісіз болғанда, кемтікті анықтау іс жүзінде мүмкін емес. Автоматтандырылған қойма есебі бұл тарихты әдепкі бойынша сақтайды — әрбір қозғалыстың авторы, уақыты және негіздеме-құжаты бар.
Реттеу қабаты: ТІЖ, виртуалды қойма және қадағалану
2026 жылдан бастап Қазақстандағы қойма есебін мемлекеттік жүйелерден бөлек қарастыруға болмайды. Қаржы министрінің 2025 жылғы 31 қазандағы № 657 бұйрығымен бекітілген тауарларға арналған ілеспе жүкқұжаттарды (ТІЖ, орысша — СНТ) жазып беру қағидалары 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданылады. ТІЖ ЭШФ ақпараттық жүйесінде «Виртуалды қойма» модулі арқылы электрондық түрде рәсімделеді.
Виртуалды қойма — мәні бойынша жекелеген тауар санаттары бойынша сіздің қалдықтарыңыздың мемлекеттік көшірмесі: ол автоматты режимде қадағалануды қамтамасыз етеді. Тізбе тоғыз позицияны қамтиды — мұнай өнімдері, алкоголь және сұйытылған газдан бастап қадағалануға жататын тауарларға дейін, сондай-ақ ЕАЭО елдерінен әкелінетін немесе оларға әкетілетін барлық нәрсе. ТІЖ бойынша түскен тауарлар виртуалды қоймаға кіріске алынады; БКМ чегімен бөлшек саудада олар автоматты түрде есептен шығарылады — сатылған күннен бастап 16-шы күнтізбелік күні.
Қойма есебі үшін практикалық мәні қарапайым: сіздің ішкі қалдықтарыңыз бен виртуалды қоймадағы қалдықтар сәйкес келуі тиіс. Қағидалар нысандар журналының деректері қоймадағы нақты санға сәйкес болуын тікелей талап етеді. Егер олар алшақтаса, сіз не ТІЖ жаза алмайсыз, не салық органынан сұрақтар аласыз. Және мұнда көпшілік назардан тыс қалдыратын негізгі бөлшек пайда болады: есеп жүйелері «Виртуалды қойма» модулімен API арқылы жұмыс істей алады. Яғни ішкі қойма есебін мемлекеттікпен қолмен емес, интеграция арқылы салыстыруға болады — бухгалтердің күнделікті жұмысының едәуір бөлігін дәл осы алып тастайды.
Автоматтандырылған қойма есебі іс жүзінде қалай көрінеді
Қойманы автоматтандырғанда әңгіме «бағдарлама сатып алу» туралы емес, өзара байланысты үш қабатты құру туралы болады.
Бірінші қабат — есеп жүйесі. Қазақстанда бұл көбіне 1С («Бухгалтерия 8 для Казахстана», «Управление торговлей» конфигурациялары), онда номенклатура, партиялар, өзіндік құн және қоймалар бойынша қалдықтар жүргізіледі. Есептен шығарудың бірыңғай әдістемесімен (ФИФО немесе орташа құн бойынша) 1С-те қойма есебін дұрыс баптау ТМҚ есебі мен өзіндік құнды есептеу бойынша міндеттердің басым бөлігін жабады.
Екінші қабат — деректерді физикалық енгізу. Бұл штрихкодтау және деректер жинау терминалдары: қоймашы жүкқұжаттарды қолмен көшіріп жазбай, қабылдау мен жөнелту кезінде тауарды сканерлейді. Сұрыптың шатасуының көп бөлігі дәл осы жерде жоғалады, өйткені адам пернетақтадан сандарды енгізуші болуды қояды. Сканер физикалық тұрғыдан басқа позицияны қабылдауға немесе қолмен енгізгендегідей санда қателесуге жол бермейді.
Үшінші қабат — интеграциялар. Қойма есебі сату арналарымен және мемлекеттік жүйелермен байланысқанда оқшау арал болудан қалады: қалдықтар сайтпен және маркетплейстермен автоматты түрде синхрондалады, Kaspi мен интернет-дүкеннен келген тапсырыстар тауарды бірден резервтейді, ал ТІЖ мен виртуалды қойма деректері қайта толтырылмай, API арқылы тартылады. Осы процестерді автоматтандыру қойманы қателер көзінен басқарылатын ресурсқа айналдырады. Мұндай байланыстардың егжей-тегжейлі талдауларын біз интеграциялар туралы материалдарымызда жинаймыз.
Тәжірибеден қарапайым мысал. 4 000 позициясы бар көтерме компания есепті Excel-де жүргізіп, құжаттарды жазып беру алдында қалдықтарды салыстыруға айына бірнеше күн жоғалтатын. Есепті 1С-ке көшіргеннен, қабылдауда сканерлер енгізгеннен және сайтпен қалдықтар алмасуын баптағаннан кейін ай сайынғы салыстыру бірнеше сағатқа дейін қысқарды, ал қолда бар-жоғы бойынша қатесі бар тапсырыстардың үлесі бірнеше есе азайды. Ең маңыздысы, негізгі әсерді бағдарламаның өзі емес, екі қарапайым өзгеріс берді: номенклатураның бірыңғай анықтамалығы және «скан жоқ — қозғалыс жоқ» ережесі.
Түгендеу туралы бөлек айтқан жөн. Автоматтандырылған қоймада ол бірнеше күнге созылатын асығыс жұмыс болудан қалады: штрихкодтар бойынша салыстыру тезірек жүреді, алшақтықтар тоқсанның соңында емес, бірден көрінеді, және оларды салық тәуекеліне немесе енді ешкімнен сұрай алмайтын кемтікке айналмай тұрып пысықтауға болады.
Мұның бәрі соның үшін қолға алынатын айқын емес тағы бір әсер бар. Тауар қозғалысы туралы деректер дәл және бір жерде жиналғанда, қойма есебі міндетті борыштан басқарушылық ақпарат көзіне айналады. Қай позициялар тез айналатыны, ал қайсысы өлі жүк болып жатып, ақшаны тоңазытатыны; қай жерде тапшылық, ал қай жерде сұрыптың шатасуы жүйелі түрде туындайтыны; өтімсіз тауарларды сақтау шын мәнінде қаншаға түсетіні көрінеді. Дәл қалдықтарсыз бұл сұрақтардың ешқайсысына жауап жоқ, ал олармен сатып алу мен баға белгілеу қоймашының түйсігіне емес, сандарға сүйене бастайды. Сондықтан біз қойманы автоматтандыруға «тағы бір бағдарламаға» жұмсалатын шығын ретінде емес, қорлардың басқарылуына салынған инвестиция ретінде қарауға кеңес береміз.
Шектеулер мен жасырын қиындықтар
Қойманы автоматтандыру — «жақсы ет» деген батырма емес. Міне, көбіне сүрінетін жерлердің ашық тізімі.
- Жүйеге қоқыс енгізілсе, ол қоқыс болып қала береді. Егер номенклатура қисық енгізілсе — позициялардың қайталануы, бір тауарға әртүрлі өлшем бірліктері, — бағдарлама жай ғана хаосты жеделдетеді. Енгізу алдында анықтамалықтарды тазалау әрдайым дерлік қажет, және бұл сағаттар емес, апталар бойы жұмыс.
- Тәртіп бағдарламадан маңыздырақ. Кез келген жүйе қоймашының әрбір қорапты сканерлеуіне сүйенеді. Қозғалыстардың бір бөлігі «өткен күнмен» немесе «кейін» жүргізіле бастаған бойда, қалдықтар қайтадан сәйкес келмей қалады. Мұнда техника құтқармайды — регламент пен оның сақталуын бақылау құтқарады.
- Виртуалды қоймамен интеграция жұмыс істейді, бірақ күш-жігер жағынан тегін емес. API бар, бірақ номенклатураңызды тауар кодтарымен салыстыру, қабылданбаған ТІЖ-ды өңдеу (алушы жүкқұжаттан 10 күнтізбелік күн ішінде бас тарта алады) және қалдықтарды тұрақты салыстыру баптауды және сүйемелдеуді талап етеді.
- Барлығын автоматтандыру қажет емес. 50–100 позициялық қойма үшін деректер жинау терминалдары мен күрделі интеграциялар көбіне артық — мұнда өзін ақтамайтын қымбат инфрақұрылымға ақша салғаннан гөрі 1С-те және тәртіпте ретке келтірген тиімдірек.
- Мемлекеттік жүйелерге тәуелділік. ЭШФ АЖ қолжетімсіз болғанда, операциялардың бір бөлігі тоқтап қалады. Қағидалар расталған техникалық іркілістер кезінде қағаз ТІЖ-ға рұқсат береді, бірақ оны үш жұмыс күні ішінде жүйеге енгізу міндетімен — бұл алдын ала дайын болу керек қол жұмысы.
- Көшу кезіндегі адам факторы. Енгізуден кейінгі алғашқы апталарда дәлдік әдетте өспейді, керісінше төмендейді: адамдар жаңа процеске үйренеді. Бұл қалыпты кезең, бірақ оны жобаның сәтсіздігі деп қабылдамай, жоспарға алдын ала енгізу керек.
Барлығын практикаға келтірсек, әртүрлі рөлдер үшін қорытындылар әртүрлі. Маманға — қоймашыға немесе бухгалтерге — номенклатура анықтамалығын тазалаудан және есептен шығарудың бірыңғай әдістемесінен бастаған жөн: бұл кез келген интеграциядан тезірек нәтиже береді. Операциялар басшысына бағдарламаның бар-жоғына емес, ішкі қалдықтардың виртуалды қоймамен сәйкес келетініне және алшақтықтардың қаншалықты тез пысықталатынына қараған маңызды. Ал меншік иесіне бір сұрақ қойған жөн: компания дәл емес қалдықтарға байланысты сұрыптың шатасуынан, есептен шығарулардан және жіберіп алынған сатылымдардан қанша ақша жоғалтады — және мұны ретке келтіру құнымен салыстыру. Көбіне қойма есебі қоймашының жалақысын үнемдеу арқылы емес, маржаны үнсіз «жеуді» тоқтатуы арқылы өзін ақтайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қойма есебінің ЭШФ АЖ-дағы виртуалды қоймадан айырмашылығы неде?
Қойма есебі — қорларды басқарудың сіздің ішкі жүйеңіз: бүкіл номенклатура бойынша кіріс, шығыс, өзіндік құн, түгендеу. Виртуалды қойма — ЭШФ АЖ-дағы мемлекеттік модуль, ол қадағалану және ТІЖ жазып беру мақсатында тек жекелеген тауар санаттарының қозғалысын бақылайды. Ішкі есеп кеңірек, бірақ бақыланатын позициялар бойынша олардың қалдықтары сәйкес келуі тиіс, және оларды API арқылы байланыстырған ең ыңғайлы.
Заң бойынша қойма есебін автоматтандыру міндетті ме?
Жоқ. Заң автоматтандыруды емес, ТІЖ-ды дұрыс жазып беруді және виртуалды қоймадағы қалдықтардың нақты қалдықтарға сәйкес болуын талап етеді. Есепті қолмен де жүргізуге болады. Бірақ номенклатура неғұрлым үлкен және сату арналары неғұрлым көп болса, қолмен енгізу қателері соғұрлым қымбатқа түседі — және автоматтандыру соғұрлым тез өзін ақтайды.
Қазақстанда қойма есебі үшін 1С жарамды ма?
Иә, компаниялардың көпшілігі үшін бұл жұмыс істейтін нұсқа: локализацияланған конфигурациялар қазақстандық есепті, ЭШФ АЖ және ТІЖ-бен жұмысты, сондай-ақ OData және API арқылы интеграцияларды қолдайды. Мәселе «1С ме, жоқ па» дегенде емес, есеп әдістемесі, анықтамалықтар және сыртқы жүйелермен алмасу қаншалықты сауатты бапталғанында.
Қоймада ретке келтіруді неден бастау керек?
Түгендеуден және номенклатура анықтамалығын тазалаудан. Жүйеде қайталанулар мен қате қалдықтар тұрғанда, кез келген автоматтандыру тек қателерді бекітеді. Алдымен деректер мен әдістеме ретке келтіріледі, содан кейін штрихкодтау мен интеграциялар қосылады — керісінше емес, дәл осы ретпен.