Мемлекеттік кірістер комитетінен поштаға хат келген сайын бүкіл Қазақстандағы бухгалтерлер қобалжиды. Тіпті бұл төленген салықтар үшін жай ғана алғыс болса да. Бұл рефлекс бизнес пен салық органдары арасындағы қарым-қатынастың қаншалықты күрделі болғанының ең жақсы дәлелі. Бірақ бір нәрсе өзгеріп жатыр.
Мемлекеттік кірістер комитеті төрағасының орынбасары Женебек Нұржанов кәсіпкер әрі электрондық құжат айналымы сервисінің негізін қалаушы Максим Барышевке берген сұхбатында МКК бизнесті іштен қалай көретінін, шын мәнінде неден қорқу керектігін және салық рақымшылығы іс жүзінде нені білдіретінін айтып берді.
Бюджеттің артығымен орындалуы: қаңтардағы сандар неге адастырады
2026 жылдың басында қаңтарда бюджетке салық жетіспегені туралы жарияланымдар шықты, ал талдаушылар мұны бірден жаңа салық кодексімен байланыстырды. Кейін ақпанда бюджет артығымен орындалды — республикалық бюджет 361 млрд теңгеге, жергілікті бюджет 298 млрд теңгеге — сөйтіп маятник керісінше жаққа ауытқыды.
Нұржанов түсіндіреді: екі түсіндірме де дұрыс емес. Ақпанда дәстүрлі түрде өткен жылдың төртінші тоқсанындағы салықтар — ҚҚС, пайдалы қазбаларды өндіру салығы түседі. Қаңтарды қаңтармен салыстыру немесе екі айдың негізінде жаңа кодекстің әсері туралы қорытынды жасау статистикалық тұрғыдан мағынасыз. Алғашқы нақты деректер 2026 жылдың бірінші тоқсанындағы төлемдер өткенде, яғни сәуір-мамырдан ерте емес пайда болады.
Кәсіпкер үшін қорытынды қарапайым: асығыс жасалған талдамалық болжамдарға сүйенбеңіз. Ресми деректер Қаржы министрлігі мен МКК сайттарында ай сайын жарияланады.
МКК кімді тексеретінін қалай таңдайды
Жыл сайын салықтық тексеру салық төлеушілердің шамамен 1%-ын — екі миллионның ішінен шамамен 20 000-ын қамтиды. Биыл жоспарлы тексерулер жойылды, бірақ бұл тексерулер азайды дегенді білдірмейді. Жоспардан тыс тексерулер сақталды — салықтық тәуекелдер жүйесі бойынша дәл солар жұмыс істейді.
МКК назарын қандай белгілер аударады?
Жұмыс ауқымы мен штаттың сәйкес келмеуі. Компания ірі нысанға клининг қызметтерін көрсетеді, бірақ штатында бірде-бір қызметкер жоқ — бұл тікелей тәуекел. Немесе кассасы арқылы жылына 100 млн теңге өтетін, ал штатында бір ғана аспазшы тіркелген мейрамхана.
Жалақы қорын ЖК арқылы бөлшектеу. Егер компания жылдар бойы жүздеген жеке кәсіпкерді тартса, ал олар бұған дейін де, кейін де оның штаттағы қызметкерлері болып, дәл сол қызметтерді көрсетсе — салық органы мұны көреді және оны схема ретінде саралайды.
Экономикалық тұрғыдан негізсіз мәмілелер. Нұржанов көрнекі кейсті сипаттайды: компания ЖК-ге көлік қызметтері үшін 50 млн теңге аударған, ал ЖК-нің өзі түсініктемесінде жұмыстарды орындауға небәрі 2 млн теңге жұмсағанын, оны АҚС шарттары бойынша үш жеке тұлғаға төлегенін көрсеткен. МКК қоятын сұрақ: 2 млн-ға сатып алуға болатын нәрсе үшін қандай қалыпты бизнес 50 млн төлейді?
Қызмет түрлерінің сәйкес келмеуі. Компания балалар ойыншықтарын әкелген, ал қоймасында ешқашан болмаған құрылыс материалдарына шот-фактуралар жазып береді.
Есте сақтайтын басты қағидат: МКК бұзушының кім екенін алдын ала білмейді. Тәуекелдерді басқару жүйесі аномалияларды — салалық нормадан статистикалық ауытқуларды анықтайды. Егер сіздің көрсеткіштеріңіз ақылға қонымды көрініске сыйса, тексерілу ықтималдығы ең төмен.
Контрагентті өзіңіз қалай тексеруге болады
Нұржанов өзі жеке қолданатын қарапайым критерийлермен бөлісті.
БСН-нің алғашқы екі цифры — компанияның тіркелген жылы. БСН-і 07-ден басталатын компания 2007 жылдан бері жұмыс істейді — бұл 20 жылға жуық тарих. БСН-і 24 немесе 25 болатын компания — тәуекелі жоғары жаңадан келген ойыншы.
МКК сайтынан кез келген БСН бойынша төленген салықтардың сомасын көруге болады. Бір жылда 100 000 теңге төлеген компания — шағын әрі сенімсіз. Жүздеген миллион салық төлеген компания — сенімнің мүлде басқа деңгейі.
Компанияның ЭҚЖЖ коды. Егер сізге құрылыс материалдары керек болса, ал жеткізушінің сыныптауышында «клининг қызметтері» тұрса — бұл қызыл жалау.
Оңайлатылған режим және B2B: нақты мәселе неде
Жалпыға бірдей белгіленген режимдегі компаниялар мен оңайлатылған декларациядағы бизнес арасындағы мәмілелер бойынша шегерімдерді шектеу жаңа кодекстің ең ауыр нормасына айналды. Нұржанов бұл тақырыптан бас тартпайды.
Оның түсіндірмесі тарихи логикаға құрылған: оңайлатылған декларация бастаушыларға арналған уақытша лифт ретінде ойластырылған еді — патенттен ҚҚС пен КТС төлейтін толыққанды бизнеске дейін. Кәсіпкер аяғынан тұрғанша шағын шектер, қарапайым есеп, ең аз жүктеме.
Бірақ 2007 жылдан бастап оңайлатылған режимнің шарттары біртіндеп жақсарды: айналым шегі өсті, мөлшерлеме төмендеді. Нәтижесінде аномалия қалыптасты: жалпыға бірдей белгіленген режимдегі 600 000-ға қарсы 1,2 млн салық төлеуші оңайлатылған декларация бойынша жұмыс істейді. Көп жағдайда оңайлатылған режим өсу құралы болудан қалды — ол жеңілдікті режимде үнемі қалып отырудың тәсіліне айналды.
Сонымен бірге оңайлатылған режим арқылы өтетін B2B мәмілелерінің айналымы еселеп өсті: 2023 жылы — 5,4 трлн теңге, 2024 жылы — шамамен 10 трлн теңге. Оның 4,1 трлн-ы — қызметтер. Мәмілелердің шынайылығы туралы сұрақтар туғызған да осы көлем болды.
Толық тыйым жоқ — шегерімдерге шектеу бар. МКК үміт артып отырған шешім: B2B сегментінде шын мәнінде жұмыс істейтін 116 000 кәсіпкер жалпыға бірдей белгіленген режимге көшеді. Бұл оларға техникалық тұрғыдан қолжетімді, ал ҚҚС — Нұржанов түсіндіргендей — сатушының емес, сатып алушының салығы: ҚҚС төлеуші оны жай ғана есепке алады.
Салық рақымшылығы: кімге және қанша есептен шығарылады
2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша микро және шағын кәсіпкерліктің 67 000 субъектісінің жалпы сомасы 273 млрд теңге берешегі бар. Оның ішінде негізгі борыш — 176 млрд теңге, өсімпұл — 90 млрд теңге, айыппұлдар — 6,5 млрд теңге.
«Таза парақ» бағдарламасының шарты қарапайым: егер 2026 жылғы 31 наурызға дейін салықтардың негізгі сомасын өтесеңіз, өсімпұл мен айыппұлдар толығымен есептен шығарылады. Ешқандай өтініш жазудың қажеті жоқ — әр аудандық басқармадағы комиссиялар күн сайын мониторинг жүргізеді. Егер шот бұғатталған болса, ақша түскенде ол келесі жұмыс күні ашылады.
Маңызды ескерту: рақымшылық тек бизнестің салықтарына қатысты. Жеке тұлғаның салықтары — жер, мүлік, мүліктік табыс — есептен шығаруға жатпайды.
Әрі қарай не болады: алдын ала толтырылған декларациялар және сервистік тәсіл
МКК ҚҚС бойынша декларацияларды алдын ала толтыруды іске қосып қойды — жүйе шот-фактуралардан, кедендік декларациялардан және 328-нысаннан алынған деректер негізінде декларацияны автоматты түрде қалыптастырады. Қарапайым операциялары бар шағын бизнеске тек келісім батырмасын басу қалады.
Жоспарда — жалақы салықтарын есептеуге арналған осындай құрал: кәсіпкер әр қызметкер бойынша есептелімдерді енгізеді, ал жүйе ЖТС, МЗЖ, ӘА және МӘМС-ті өзі есептейді. Мұндай сценарийде 200-нысан артық болып қалады.
Нұржанов әртүрлі тұжырымдармен қайталайтын басты идея: МКК қателерді бұзушылыққа айналмай тұрып ұстап қалғысы келеді. Хабарлама енді «бұзушылықтарды жою туралы» емес, «алшақтықтар туралы» деп аталады — бұл бұзушы деген жапсырма емес, мән-жайды бірге анықтауға шақыру.
Дәл қазір не істеген жөн
Егер өткен кезеңдер бойынша салық берешегіңіз болса — негізгі борышты 31 наурызға дейін өтеңіз. Өсімпұл мен айыппұлдар автоматты түрде есептен шығарылады.
Егер сіз оңайлатылған режимде жұмыс істесеңіз және табысыңыздың едәуір бөлігі B2B мәмілелерінен түссе, жалпыға бірдей белгіленген режимге көшу туралы бухгалтермен кеңесіңіз. Бұл алғашқы көзқарастағыдан тиімдірек болып шығуы мүмкін.
Егер жеткізуші таңдап жатсаңыз — оның БСН-ін, салық төлеу тарихын және ЭҚЖЖ кодын МКК сайтынан тексеріңіз. Бұл бес минут алады және сізді тізбек бойынша салықтық тәуекелдерден қорғайды.
Және соңғысы: МКК-дан хат келсе — сабырмен ашыңыз. Бұл, сірә, жай ғана хабарлама. Қауіп емес.