2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда жаңа Салық кодексі қолданылады. ҚҚС мөлшерлемесі 12%-дан 16%-ға өсті. ҚҚС бойынша міндетті тіркеуге қою шегі 20 000 АЕК-тен 10 000 АЕК-ке дейін төмендетілді — АЕК 4 325 теңге болғанда бұл жылына шамамен 43,25 млн теңге. e-Tamga жүйесі іске қосылды: ҚҚС бойынша жеке салық шоты арқылы электрондық шот-фактуралардың жазылуын автоматтандырылған бақылау. Алғашқы есепті тоқсан өтті, МКК түсіндірмелері жарияланды, енді аралық қорытынды жасауға болады: жаңа жүйе Қаржы министрлігінің баспасөз релиздерінде емес, шын мәнінде қалай жұмыс істеп жатыр.
West Star Ltd компаниясында біз қазақстандық бизнес үшін 1С-пен интеграциялық жобалар жүргіземіз және жағдайды екі жақтан көреміз: күн сайын ЭШФ АЖ-да отыратын бухгалтерлер тарапынан және кенеттен өздерін ҚҚС төлеушілер санатынан тапқан кәсіпкерлер тарапынан. Көрініс желтоқсанда чаттарда болжағандай қорқынышты да емес, қыркүйекте форум кулуарларында сипаттағандай бұлтсыз да емес болып шықты. Біздің тәжірибемізше — бұл шынайы орта жол, онда білген жөн бірнеше айқын емес жайт бар.
НАҚТЫ НЕ ӨЗГЕРДІ — БОЯМАСЫЗ
ҚҚС-тың базалық мөлшерлемесі енді 16%. Төмендетілген мөлшерлемелер дәрі-дәрмектерге, медициналық бұйымдарға, медициналық қызметтерге және әлеуметтік маңызы бар азық-түлік өнімдеріне сақталды. Тіркеу шегі — салық салынатын айналым бойынша жылына 10 000 АЕК. Осы межеден асқандар есепке тұруға міндетті.
300.00 нысанындағы декларацияны тапсыру мерзімі енді ығыстырылды: есепті тоқсаннан кейінгі айдың 15-інен ерте емес және екінші айдың 15-інен кешіктірмей. Яғни 2026 жылдың бірінші тоқсаны үшін — 15 сәуірден 15 мамырға дейін. Бұл көбірек уақыт береді, бірақ сонымен бірге бухгалтерияның үйреншікті күнтізбесін өзгертеді.
Бұрынғы ТБЖ-ның орнына СТБЖ — Салық тәуекелдерін басқару жүйесі пайда болды. Оның құрамында екі жаңа құрал жұмыс істейді: e-Tamga (автоматтандырылған бақылау) және ЭШФ-ты салыстырмалы бақылау.
e-Tamga былай жұмыс істейді: тәуекелді тізбеге енген салық төлеушілер санаты үшін ҚҚС бойынша жеке салық шоты ашылады. ҚҚС-пен ЭШФ жазу үшін осы шотта жеткілікті сома болуы тиіс. Сома жоқ — жүйе ЭШФ-қа тіркеу нөмірін бермейді — ЭШФ жоқ — мәміле іс жүзінде рәсімделмейді. 2025 жылы қызу талқыланған «аванстық ҚҚС» дегеніміз дәл осы.
Салыстырмалы бақылау — жұмсағырақ. Салық органы контрагенттердің ЭШФ деректерін бір-бірімен салыстырады. Егер деректер сәйкес келмесе немесе мәміле күдікті көрінсе, екі тарапқа да хабарлама келеді. Сатушының таңдауы бар: ЭШФ-ты кері қайтарып алу (онда мәміле барлық салдарымен жалған деп танылады) немесе оны құжатпен растау. Бас тарту немесе толық емес растау — шоттарды бұғаттауға негіз.
E-TAMGA ШЫН МӘНІНДЕ КІМГЕ ҚАТЫСТЫ, АЛ КІМГЕ — ЖОҚ
Бұл — талқылаулардың көбінде назардан тыс қалатын бөлік. Қаржы вице-министрі Ержан Біржановтың 2025 жылғы тамызда Fortune Partners форумында айтқан деректері бойынша, e-Tamga-ға ҚҚС төлеушілердің 5%-дан азы — бүкіл Қазақстан бойынша шамамен 6–7 мың компания түседі. Бұлар — нақты шаруашылық қызметсіз ЭШФ жазу белгілері бар компаниялар: жақында ашылған, активтері жоқ, қызметкерлері жоқ, бірақ ірі сомаларға шот-фактуралар жазады.
Тәуекелді тізбеге енгізу санаттары Қаржы министрлігінің 2025 жылғы 15 қазандағы № 611 бұйрығымен бекітілген. Автоматтандырылған бақылауды қолдану мерзімі — алғашқы ЭШФ жазылған күннен бастап кемінде 12 ай, осы мерзім аяқталатын тоқсанның соңына дейін. Яғни тізімге іліккен соң одан кемінде бір жыл тәртіпті жұмыстан кейін ғана шығуға болады.
Бұл іс жүзінде нені білдіреді. Жұмыс істеп тұрған компаниялардың басым көпшілігіне — тарихы, активтері мен қызметкерлері бар өндірістік кәсіпорындарға, сауда үйлеріне, сервистік бизнестерге — әр мәміле алдында жеке салық шотын толтырудың қажеті жоқ. e-Tamga фондық режимде жұмыс істейді; олар үшін ЭШФ жазу процесінің өзінде ештеңе өзгермейді.
Бірақ бұл бой жазуға себеп емес. Салыстырмалы бақылау — басқа әңгіме. Ол ешбір ерекшеліксіз барлығына автоматты түрде қолданылады. Қарапайым бизнес үшін негізгі тәуекел аймағы дәл осында.
БІРІНШІ ТОҚСАНДА ҚАНДАЙ ҚАТЕЛЕР ШЫН МӘНІНДЕ ТИПТІК БОЛДЫ
Біздің бақылауларымыз бен МКК-ның 2026 жылғы ақпан–сәуірде жарияланған түсіндірмелері бойынша типтік қателердің көрінісі мынадай.
Желтоқсан–қаңтардағы өтпелі ЭШФ. Жеткізілім 2025 жылғы желтоқсанда ескі 12% мөлшерлемемен өтті, ал ЭШФ 2026 жылғы қаңтарда жазылды. Қандай мөлшерлемені көрсету керек? МКК 2025 жылғы 13 қарашадағы және 2025 жылғы 19 желтоқсандағы түсіндірмелерін берді: айналым жасалған күнгі мөлшерлеме қолданылады. Айналым 2025 жылы болса — 12%, 2026 жылы болса — 16%. Іс жүзінде бухгалтерлер қаңтардың бірінші аптасында желтоқсандағы тиеп-жөнелтулер бойынша 16% мөлшерлемемен өте көп ЭШФ жазып жіберді — оларды кері қайтарып, қайта рәсімдеуге тура келді. Бұл уақыт алды, кестені бұзды, сонымен қатар салыстырмалы бақылауға түсу тәуекелін арттырды.
Сатып алушы 2026 жылы қол қойған, 2025 жылғы қызмет бойынша орындалған жұмыстардың электрондық актісі (ЭАВР). Ұқсас жағдай. МКК түсіндірмесі бойынша айналым күніндегі мөлшерлеме, яғни 12% қолданылады. Көптеген мердігерлер автоматты түрде жаңа мөлшерлемемен қайта ұсынды — және бас тартулар алды.
АСР-дағы жеткізушілермен мәмілелер. 2026 жылдан бастап жаңа Салық кодексінде мынадай норма пайда болды: арнаулы салық режимдеріндегі контрагенттермен мәмілелер бойынша шығыстар енді КТС бойынша шегерімге жатқызылмайды. Демек, егер сіздің жеткізушіңіз оңайлатылған декларациядағы ЖК болса, оның қызметтерге арналған шоты сіздің салық салынатын табысыңызды азайтпайды. Көпшілік бұл туралы бірінші тоқсанның құжаттарын тапсырып қойғаннан кейін біліп, ұлғайған КТС түріндегі жағымсыз тосынсыйға тап болды.
Оңайлатылған декларациядағы ЖК үшін ЭШФ жазу мерзімдері. 2026 жылдан бастап оңайлатылған декларация негізіндегі АСР-дағы ЖК де ЭШФ жазуға міндетті. Бұрын мұндай міндет болмаған. Бұл норма мыңдаған микрокәсіпкерді қамтыды, олардың көбінде ЭШФ АЖ-да жұмыс істеуге арналған ЭЦҚ да болмаған. Бірінші тоқсанда тіркелулер толқын болып жүрді, салық органы кезекке қойды, түсіндірмелер кешігіп келді.
Қолданылатын салық салу режимі туралы хабарламалар. 2025 жылы АСР-да жұмыс істеп, 2026 жылдан ЖБТ-ға өтуі тиіс болғандар режимді ауыстыру туралы хабарлама беруге міндетті болды. Көбі мұны өткізіп алды немесе кешігіп берді. МКК-ның 2026 жылғы 20 ақпандағы түсіндірмесі нақты өту мен хабарлама берілген сәт аралығындағы кезеңде ҚҚС-тың қандай мөлшерлемесін көрсету керектігін нақтылады. Кеш түсінгендер құжаттаманың бір бөлігін өткен күнмен қайта рәсімдеді.
Салыстырмалы бақылау және «ілініп қалған» ЭШФ. Нақты тәжірибеде бірінші тоқсанның өзінде мынадай жағдайлар кездесті: контрагент ЭШФ жазды, сатып алушы оны алды, бәрі формалды түрде дұрыс — бірақ екі аптадан кейін салыстырмалы бақылау туралы хабарлама келеді. Бір тараптың деректері оның бұрынғы есептерімен бір жерде сәйкес келмейді, екіншісінде — деректемелер, үшіншісінде — сомалар. Мән-жайды анықтауға 30 күнге дейін кетеді, осы уақыт ішінде ҚҚС шегерімі тоқтатулы тұрады.
КӘСІПКЕРЛЕР НЕНІ АНЫҚТАДЫ — ПРАКТИКАЛЫҚ ЖАҒЫ
Алғашқы төрт айда желтоқсанда айқын болмаған бірнеше нәрсе түсінікті болды.
Тіркеу шегінің жылына 43,25 млн теңгеге дейін төмендеуі ҚҚС төлеушілер аясын шынымен кеңейтті. Біздің бағалауымызша, 2026 жылы ҚҚС төлеушілер санатына 2025 жылмен салыстырғанда 1,5–1,8 есе көп компания түседі. Бұл апат емес, бірақ бұл ондаған мың кәсіпкер өмірінде алғаш рет ҚҚС есебін жүргізумен, ЭШФ жазумен, 300.00 нысанын тапсырумен бетпе-бет келді деген сөз. Сәйкесінше бухгалтерлерге жүктеме өсті, Алматы мен Астанада бухгалтерлік есеп жүргізу бағалары қымбаттады (біздің бақылауымызша — бірінші тоқсанда 15–25%-ға), ал есепті автоматтандыруға сұраныс күрт артты.
Жаңа ҚҚС-тың ЭШФ жүйесімен және виртуалды қоймамен байланысы қатаңдай түсті. ЭШФ АЖ енді жазудың уақтылығын автоматты түрде бақылайды. Бір күнге кешіктің — айыппұл тәуекелі бар. Жүйелі түрде кешіктің — тәуекелді тізбеге түсесің, және бұл енді теориялық қауіп емес, нақты аванстық салық шоты бар e-Tamga арқылы жұмыс істейтін тетік.
Сатып алушылар өз жеткізушілерінің мәртебесіне мұқият қарай бастады. Егер жеткізуші АСР-да болса, сіз оның шотын КТС бойынша салық салынатын табыстан шегеру мүмкіндігінен айырыласыз. Бұл B2B сегментінде қарым-қатынастарды қайта құруды бастайды: ЖБТ-дағы компаниялар жеткізушілер пулын қайта қарай бастайды, оңайлатылған декларациядағы ұсақ мердігерлер не ЖБТ-ға өтуге, не клиенттерінен айырылуға мәжбүр. Бұл, бәлкім, реформаның ең маңызды ұзақ мерзімді салдары — ол қазақстандық нарықтың құрылымын төменнен бастап қайта пішеді.
ЖАҢА ЖҮЙЕНІҢ НАҚТЫ ӘЛСІЗ ТҰСТАРЫ ҚАЙДА
Объективтілік үшін айтсақ — тек жақсысын немесе тек жаманын жазуға болмайды. Жаңа жүйенің әлсіз тұстары бар, және олар қазірдің өзінде көрініп тұр.
Нормативтік база мен шындықтың үйлеспеуі. Заңға тәуелді актілердің бір бөлігі 2025 жылдың соңында қабылданды, ал МКК-ның нақтылаушы түсіндірмелері жұмыс басталып кеткен 2026 жылғы қаңтар–наурызда шықты. Бухгалтерлер белгісіздік жағдайында шешім қабылдап, кейін қайта жасауға мәжбүр болды. Бұл ірі салық реформалары үшін қалыпты жағдай, бірақ бәрібір қиындық.
ЭШФ АЖ жұмысының жылдамдығы. Қаңтардың басындағы жаппай ағын кезінде жүйе үнемі баяулады, ЭШФ жазу ілініп қалды, авторизация өтпеді. Техникалық жұмыстар алдын ала жарияланды, бірақ жұмыс уақытында жүргізілді. Бухгалтерлер күн сайын сағаттап уақыт жоғалтты. Наурыздың соңына қарай жағдай тұрақталды, бірақ көңілде тұнба қалды — әсіресе қатаң мерзімдері бар нақты тиеп-жөнелтулермен жұмыс істегендерде.
Микро және шағын бизнеске түсетін жүктеме. Ірі компаниялар үшін 12% орнына 16% ҚҚС — прайс-парақтарды қайта қарау мен келіссөздер мәселесі. Ал 43,25 млн шегінен жаңа ғана асып, алғаш рет есепке тұрған микрокәсіпкер үшін бұл — соққы: есепті жолға қою, бухгалтер жалдау немесе сервис қосу, ЭШФ-ты меңгеру, тоқсан сайынғы декларацияға үйрену керек. Біздің бағалауымызша, осындай жаңа ҚҚС төлеушілердің 30%-ға дейіні бірінші тоқсанда есепте елеулі қателер жіберді — жаман ниеттен емес, жай ғана үлгермегендіктен.
Жарияланған мақсат пен e-Tamga-ның нақты қамтуы арасындағы теңгерімсіздік. Қаржы министрлігі жүйе жалған белсенділігі бар төлеушілердің тек 5%-ына ғана қатысты болады деп уәде берді. Қағаз жүзінде солай. Іс жүзінде Қаржы министрлігі «жұмсақ» құралдарға жатқызатын салыстырмалы бақылау барлығына дерлік бірдей психологиялық қысым жасайды. Ал қарапайым компания техникалық себептермен күмәнді мәміле туралы хабарлама алғанда, тәуекелді тізімде тұрғандай-ақ мән-жайды анықтауға тура келеді.
Бағаларға әсері. ҚҚС-тың 4 пайыздық тармаққа өсуі — тек бухгалтерия мәселесі емес. Бұл тұтынушы үшін соңғы өнімнің қымбаттауы. Бизнестің бір бөлігі айырманы толығымен бағаға аударуға тырысты, бір бөлігі — ішінара, тағы бір бөлігі — маржадан жапты. Алғашқы екі ай көрсеткендей: бәсекесі жоғары нарықтарда толық аудару мүмкін болмады. Бәсекесі төмен нарықтарда — мүмкін болды. Бұл бүкіл 2026 жыл бойы инфляцияға қысым жасайды.
НЕ ІСТЕУ КЕРЕК — ПРАКТИКАЛЫҚ МИНИМУМ
Бірінші тоқсанның қорытындысы бойынша кез келген қазақстандық компанияның қазір не істегені жөн.
e-Tamga тәуекел санаттарының тізбесіне түспейтініңізді тексеріңіз. Бұл салық төлеушінің жеке кабинеті арқылы жасалады. Егер түссеңіз — ҚҚС бойынша жеке салық шотын толтыру процесін ірі ЭШФ жазудан бұрын, алдын ала баптаңыз. Төлемнің кешігуі = тиеп-жөнелтудің кешігуі.
ЭШФ есебін «есімізге түскенде жазамыз» режимінен автоматты бақылау режиміне көшіріңіз. «Бухгалтерия для Казахстана» (3.0.68 және одан жоғары) және «Управление торговлей для Казахстана» (3.4.5.16 және одан жоғары) конфигурацияларының жаңартылған релиздерінде жазу мерзімдерін тексеру кіріктірілген. Айналым күні жазбадыңыз — конфигурация ерекшелеп көрсетеді. Мұны назарға алмау — жыл бойы айыппұл жинайтыныңызға кепілдік.
КТС шегерімдері бойынша АСР шектеуін ескере отырып, жеткізушілер пулына түгендеу жүргізіңіз. Егер сатып алуларыңыздың 30–40%-ы оңайлатылған декларациядағы ЖК-дан жүрсе, бұл жаңа жағдайда сізге қаншаға түсетінін есептеңіз. Мүмкін, ЖБТ-дағы жеткізушілермен сәл жоғарырақ бағамен болса да жұмыс істеу тиімдірек — өйткені шегерім айырманы өтейді.
Салыстырмалы бақылау хабарламаларына жедел әрекет ету процесін дайындаңыз. Бизнестің мәмілені растауға шектеулі уақыты бар. Егер бухгалтер екі аптаға демалысқа кетсе және осы уақытта хабарлама келсе — салдары ауыр болады. Резервтік жауапты тұлғаны тағайындаңыз, Telegram-да хабарламаларды баптаңыз, кабинетті күн сайын тексеріңіз.
2026 жылғы қаржылық модельге ҚҚС реформасынан болатын өзіндік құн өсімінің шынайы бағаларын енгізіңіз. Біздің клиенттеріміз бойынша жаңа мөлшерлеме мен соған байланысты шығындар есебінен операциялық шығыстардың типтік қымбаттауы — түсімнің 3–5%-ы. Бұл апат емес, бірақ нөл де емес.
Біздің өнімдерімізде — AI-бухгалтер, OData Hub — соңғы айларда көп уақыт 300.00 жаңа нысандарына бейімдеуге, жаңартылған ЭШФ АЖ-мен интеграцияға және контрагенттерді салық режимі тұрғысынан тексеруді автоматтандыруға кетті. Бұл желтоқсанда күнделікті әдеттегі жұмыс болып көрінген, ал сәуірде клиенттер арасында ең сұранысқа ие болып шыққан жұмыс. Және бұл, бәлкім, бірінші тоқсанның басты практикалық қорытындысы: Қазақстандағы салық реформасы — бір күндік оқиға емес, бейімделудің ұзақ процесі. Процестерін тез қайта құрғандар ұтыста. «Бәрі орнына түскенше» күтіп отырғандар айыппұл алуды және құжаттарды өткен күнмен қайта рәсімдеуді жалғастыруда.